Մարդանման ռոբոտների ստեղծումն այլևս միայն գիտաֆանտաստիկ ֆիլմերի թեմա չէ։ Աշխարհի առաջատար տեխնոլոգիական ընկերությունները մրցում են այնպիսի մեքենաներ ստեղծելու համար, որոնք կկարողանան քայլել, առարկաներ վերցնել, աշխատել գործարաններում, շփվել մարդկանց հետ և որոշ դեպքերում նույնիսկ ինքնուրույն որոշումներ կայացնել։ Արհեստական բանականության զարգացումը ռոբոտաշինության համար նոր հնարավորություններ է բացել՝ մեքենաներին թույլ տալով ոչ միայն կատարել նախապես ծրագրավորված գործողություններ, այլև ընկալել շրջապատող միջավայրը և արձագանքել փոփոխություններին։
Այս գործընթացից անմասն չէ նաև Հայաստանը։ Թեև երկիրը դեռ չունի մարդանման ռոբոտների զանգվածային արտադրություն, հայկական մասնագետների և տեխնոլոգիական թիմերի ստեղծած մի շարք նախագծեր ցույց են տալիս, որ տեղական ռոբոտաշինությունը զարգանում է տարբեր ուղղություններով՝ սոցիալական աջակցությունից մինչև ֆիզիկական արհեստական բանականություն և ինժեներական լուծումներ։
Հայկական օրինակները հատկապես հետաքրքիր են նրանով, որ ռոբոտների կիրառությունը չեն սահմանափակում միայն արտադրական գործընթացներով։ Դրանք կարող են օգնել հիվանդանոցներում, աջակցել երեխաների կրթությանը, լուծել վտանգավոր միջավայրերում առաջացող խնդիրներ և նույնիսկ նպաստել մարդու սոցիալական հմտությունների զարգացմանը։
Robin the Robot․ հայկական ռոբոտը՝ հիվանդանոցներում և տարեցների խնամքի կենտրոններում
Հայաստանում ստեղծված ռոբոտաշինական նախագծերից միջազգային ճանաչում ստացած օրինակներից մեկը Robin the Robot-ն է։ Այն մշակել է Expper Technologies ընկերությունը, որի համահիմնադիրներն են Կարեն Խաչիկյանն ու Դավիթ Մարտիրոսյանը։ Ընկերությունը հիմնադրվել է Երևանում, իսկ հետագայում ընդլայնել է իր գործունեությունը նաև ԱՄՆ-ում։
Ռոբինի ստեղծման գաղափարը ծագել է բավականին հետաքրքիր դիտարկումից․ հիվանդանոցում երկար ժամանակ անցկացնող երեխաները հաճախ բախվում են ոչ միայն ֆիզիկական ցավի, այլև հոգեբանական դժվարությունների։ Նրանց համար հիվանդանոցը կարող է ասոցացվել վախի, միայնության և անորոշության հետ։ Ստեղծողները փորձել են մշակել մի լուծում, որը կօգնի երեխաներին ավելի հեշտ հաղթահարել այդ իրավիճակը։
Ռոբինը սոցիալական աջակցություն տրամադրող ռոբոտ է, որն ունի փոքրիկ սայլակ հիշեցնող մարմին, գլուխ և դեմքի արտահայտությունները ցուցադրող էկրան։ Այն կարողանում է խոսել, խաղեր առաջարկել, պատմություններ պատմել, երաժշտություն միացնել և տարբեր կերպ արձագանքել մարդկանց հետ շփման ընթացքում։
Ռոբոտի աշխատանքի հիմքում արհեստական բանականության վրա հիմնված ծրագրային համակարգ է, որը հնարավորություն է տալիս ոչ միայն նախապես սահմանված հրահանգներ կատարել, այլև մարդկանց հետ ինտերակտիվ հաղորդակցվել։ Նրա նպատակն է՝ ստեղծել ընկերական միջավայր, որպեսզի երեխան իրեն միայնակ չզգա։
2020 թվականի փետրվարին Robin-ը փորձնական կիրառություն ստացավ Երևանի Wigmore Clinic-ում։ Ընկերության տվյալներով՝ փորձարկման առաջին փուլում ռոբոտը շփվել էր ավելի քան 85 երեխայի հետ։ Նախագիծը հետագայում ընդլայնվեց նաև ԱՄՆ-ում։ 2025 թվականի հոկտեմբերին UC Berkeley-ի Haas School of Business-ը հրապարակել էր նյութ, ըստ որի՝ Robin-ն արդեն կիրառվում էր ԱՄՆ-ի ավելի քան 30 մանկական և տարեցների առողջապահական հաստատություններում։
Ռոբինի կիրառությունը չի սահմանափակվում միայն մանկական հիվանդանոցներով։ 2021 թվականին Alzheimer’s Care Armenia կազմակերպությունը Expper Technologies-ի հետ համագործակցությամբ ծրագիր իրականացրեց Երևանի Նորքի տուն-ինտերնատում։ Նախագծի նպատակն էր ուսումնասիրել ռոբոտի կիրառման հնարավորությունները տարեց մարդկանց ճանաչողական և հոգեսոցիալական վիճակի բարելավման համար։
Այս օրինակը ցույց է տալիս, որ ռոբոտաշինությունը կարող է կիրառվել նաև այնպիսի ոլորտներում, որտեղ մարդկային շփումը և հուզական աջակցությունը կարևոր նշանակություն ունեն։ Միաժամանակ, Robin-ը չի փոխարինում բուժաշխատողներին կամ խնամողներին, այլ լրացնում է նրանց աշխատանքը։
2022 թվականին Expper Technologies-ը ներգրավեց 2 միլիոն դոլարի ներդրում։ Ընկերության համար սա հնարավորություն էր ընդլայնելու արտադրանքի զարգացումը և միջազգային ներկայությունը։
Ռոբինի առանձնահատկությունն այն է, որ հայկական թիմը կարողացել է ստեղծել ոչ թե պարզապես տեխնոլոգիական ցուցադրական սարք, այլ իրական հաստատություններում կիրառվող արտադրանք։ Այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ Robin-ը դասական մարդանման ռոբոտ չէ․ այն սոցիալական ռոբոտ է, որի արժեքը հիմնականում մարդկանց հետ հաղորդակցվելու և նրանց աջակցելու կարողության մեջ է։
Metrion Robotics․ հայկական հավակնություն՝ ստեղծելու սեփական մարդանման ռոբոտ
Եթե Robin-ի դեպքում հիմնական նպատակը մարդու հետ հաղորդակցությունն է, ապա Metrion Robotics-ի մշակման ուղղությունն ավելի մոտ է դասական մարդանման ռոբոտաշինությանը։ Երևանում գործող նախագիծը հայտարարում է սեփական մարդանման ռոբոտային հարթակի ստեղծման մասին՝ հիմնված ֆիզիկական արհեստական բանականության (Physical AI) վրա։
Այս ուղղությունը համարվում է ռոբոտաշինության զարգացման կարևորագույն փուլերից մեկը։ Մինչև այժմ արհեստական բանականության մեծ մասը զարգացել է թվային միջավայրում՝ տեքստեր ստեղծելով, պատկերներ ճանաչելով, հարցերի պատասխանելով կամ տվյալներ վերլուծելով։ Ֆիզիկական արհեստական բանականության նպատակն է այդ կարողությունները տեղափոխել իրական աշխարհ՝ ռոբոտներին տալով շրջապատը հասկանալու և ֆիզիկական գործողություններ կատարելու հնարավորություն։
Օրինակ՝ եթե սովորական արհեստական բանականությանը հնարավոր է խնդրել նկարագրել սեղանի վրա դրված բաժակը, ապա ֆիզիկական արհեստական բանականությամբ աշխատող ռոբոտը պետք է կարողանա տեսնել բաժակը, որոշել դրա դիրքը, ճիշտ շարժել ձեռքը, բռնել այն և տեղափոխել մեկ այլ վայր։ Ընդ որում, այդ ամենը պետք է կատարի՝ հաշվի առնելով առարկայի քաշը, դիրքը, մակերևույթի առանձնահատկությունները և սեփական մարմնի շարժումները։
Metrion Robotics-ի հրապարակած տեղեկատվության համաձայն՝ ընկերությունը մշակում է համակարգ, որը ներառում է ռոբոտի մեխանիկական մարմինը, էլեկտրոնիկան, էներգամատակարարումը, սենսորները, շարժման կառավարման ծրագրերը և արհեստական բանականության բաղադրիչները։
Մշակման կարևոր ուղղություններից մեկը ռոբոտի հավասարակշռությունն է։ Մարդու համար քայլելը բնական գործողություն է, սակայն երկոտանի ռոբոտի համար այն բավականին բարդ ինժեներական խնդիր է։ Ռոբոտը պետք է մշտապես հաշվարկի մարմնի դիրքը, ոտքերի շարժումը և ծանրության կենտրոնը, որպեսզի չկորցնի հավասարակշռությունը։ Անհրաժեշտ է նաև կարողանալ արձագանքել արտաքին ազդեցություններին, օրինակ՝ հրելուն կամ ճանապարհին հանդիպող խոչընդոտներին։
Մյուս կարևոր ուղղությունը շրջակա միջավայրի ճանաչումն է։ Դրա համար օգտագործվում են տեսախցիկներ, խորության տվիչներ, շարժման սենսորներ, հպման և ուժի տվիչներ։ Դրանցից ստացված տվյալների համադրությամբ ռոբոտը պետք է կարողանա հասկանալ՝ ինչ է կատարվում իր շուրջը և ինչպես արձագանքել։
Ընկերության տեխնոլոգիական ուղղություններից է նաև Sim-to-Real մոտեցումը։ Սա ենթադրում է, որ ռոբոտի շարժումները և վարքագիծը նախապես փորձարկվում են վիրտուալ միջավայրում, ապա համապատասխան ալգորիթմները տեղափոխվում են իրական սարքավորման վրա։ Այս եղանակը հնարավորություն է տալիս նվազեցնել ֆիզիկական փորձարկումների ժամանակն ու ծախսերը։
Metrion Robotics-ի պաշտոնական կայքում նախագիծը ներկայացվում է որպես ալֆա փուլում գտնվող մարդանման ռոբոտային հարթակ։ Ընկերության հրապարակած ծրագրում նախատեսվում են համակարգի ինտեգրման, կառավարվող շարժումների, կանգնած հավասարակշռության, օժանդակությամբ քայլելու, վերին մարմնի շարժումների և շրջակա միջավայրի ընկալման փորձարկումներ։
Սա դեռ չի նշանակում, որ Հայաստանում արդեն ստեղծվել է լիարժեք ինքնուրույն աշխատող մարդանման ռոբոտ։ Խոսքը մշակման և փորձարկման փուլում գտնվող տեխնոլոգիական հարթակի մասին է։ Սակայն նման նախագիծը կարևոր է նաև այն տեսանկյունից, որ հայկական մասնագետները փորձում են աշխատել ոչ միայն արհեստական բանականության ծրագրային բաղադրիչների, այլև ռոբոտի ֆիզիկական ենթակառուցվածքի վրա։
Եթե նախաձեռնությունը հաջողությամբ զարգանա, այն կարող է հիմք դառնալ արդյունաբերության, պահեստային տնտեսության, լոգիստիկայի և սպասարկման ոլորտներում կիրառվող ռոբոտների ստեղծման համար։
Դպրոցականների ստեղծած ռոբոտները․ ինչպես է ձևավորվում հայկական ինժեներական ներուժը
Հայաստանում ռոբոտաշինության զարգացման մասին խոսելիս կարևոր է անդրադառնալ նաև դպրոցականների և երիտասարդների նախագծերին։ Դրանք գուցե չեն կարող համեմատվել ժամանակակից արդյունաբերական մարդանման ռոբոտների հետ, սակայն ցույց են տալիս, թե ինչպես են ձևավորվում ապագա ինժեներներն ու տեխնոլոգիական մասնագետները։
2016 թվականի սեպտեմբերին բրիտանական The Guardian պարբերականը հրապարակել էր «Armenia’s school pupil engineers seek to reinvent the robot» հոդվածը՝ ներկայացնելով Հայաստանում գործող դպրոցական ռոբոտաշինական խմբակների աշխատանքը։
Հրապարակման գլխավոր հերոսները Գյումրիից Ռաֆայել և Սահակ Սահակյան եղբայրներն էին, որոնք համապատասխանաբար 18 և 14 տարեկան էին։ Նրանք ստեղծել էին հրշեջ ռոբոտ, որն ուներ ջերմային սենսորներ, կարողանում էր հայտնաբերել կրակի աղբյուրը և ուժեղ օդային հոսքի միջոցով մարել այն։
Ռոբոտը շարժվում էր տարածքում, պտտվում, ջերմային տվիչների օգնությամբ հայտնաբերում կրակը և կատարում իր առջև դրված խնդիրը։ Նախագծի տեխնիկական մասերը եղբայրները բաժանել էին միմյանց միջև․ Ռաֆայելը պատասխանատու էր՝ ծրագրավորման, իսկ Սահակը՝ սարքավորման ֆիզիկական բաղադրիչների համար։
Հատկանշական է, որ նախագիծը ստեղծվել էր ոչ թե մասնագիտացված հետազոտական կենտրոնում, այլ դպրոցական ռոբոտաշինական խմբակի շրջանակում։ Եղբայրների դպրոցում ավելի քան 20 աշակերտ էր մասնակցում նման խմբակի աշխատանքներին։
The Guardian-ի հրապարակման համաձայն՝ այդ ժամանակ Հայաստանում գործում էր 121 արտադասարանային ռոբոտաշինական խմբակ, որոնցում ընդգրկված էին 12-18 տարեկան աշակերտներ։ Ծրագրի նպատակներից մեկն էլ մինչև 2019 թվականը նման խմբակներ ստեղծելն էր երկրի բոլոր դպրոցներում։
Սակայն հրշեջ ռոբոտը միակ հետաքրքիր նախագիծը չէր։ Հայ դպրոցականների ստեղծած ռոբոտների շարքում կային նաև ականներ հայտնաբերելու և վնասազերծելու համար նախատեսված սարքեր, աղբ հավաքող ռոբոտներ, վտանգավոր պայմաններում առաջին օգնության պարագաներ տեղափոխող մեքենաներ, ինչպես նաև նախապես սահմանված գծով շարժվող ռոբոտներ։
Մեկ այլ հետաքրքիր օրինակ ներկայացվել էր դեռևս 2015 թվականի հոկտեմբերին։ «Այբ» դպրոցի աշակերտ Աշոտ Մարգարյանը ստեղծել էր լաբիրինթոսում շարժվող ռոբոտ, որի առաջադրանքն էր՝ գտնել հրդեհի աղբյուրը, մարել այն և վերադառնալ մեկնարկային կետ։ Լաբիրինթոսը նմանակել էր տան տարածքը, իսկ աշակերտի գաղափարն այն էր, որ տեխնոլոգիան հետագայում կարող էր կիրառվել հրշեջ ծառայությունների աշխատանքում՝ մարդկանց կյանքը վտանգի չենթարկելու համար։
Նույն նախագծերի ներկայացման ժամանակ Նանե Արշակյանը ցուցադրել էր գծին հետևող ռոբոտ, որը, նրա խոսքով, կարող էր օգտագործվել նաև ռազմական գործողությունների ժամանակ՝ որպես ականներ հայտնաբերող սարք։
Այս նախագծերը ցույց են տալիս, որ ռոբոտաշինության հիմունքները կարելի է սովորել դեռ դպրոցական տարիքից։ Աշակերտները միաժամանակ աշխատում են ծրագրավորման, մեխանիկայի, էլեկտրոնիկայի և ալգորիթմների հետ՝ փորձելով ստեղծել իրական խնդիրներ լուծող սարքեր։
Այստեղ, սակայն, կա մի կարևոր տարբերություն․ դպրոցականների ստեղծած ռոբոտները հիմնականում նախատեսված են սահմանափակ առաջադրանքներ կատարելու համար և չեն համարվում ինքնուրույն որոշումներ կայացնող մարդանման ռոբոտներ։ Դրանց նշանակությունը կրթական և ինժեներական փորձի ձևավորումն է։
Այս ուղղության զարգացումը հատկապես կարևոր է Հայաստանի համար, քանի որ բարդ ռոբոտաշինական համակարգեր ստեղծելու համար անհրաժեշտ են ոչ միայն արհեստական բանականության մասնագետներ, այլև մեխանիկական, էլեկտրոնային, կառավարման համակարգերի և ծրագրային ապահովման ինժեներներ։
Moxie․ հայազգի մասնագետի ստեղծած ռոբոտը, որը միջազգային ճանաչում ստացավ
Հայկական ծագմամբ մասնագետների միջազգային հաջողությունների շարքում առանձնահատուկ տեղ ունի Moxie-ն՝ ամերիկյան Embodied ընկերության ստեղծած ռոբոտը։ Ընկերության հիմնադիրն ու գործադիր տնօրենը հայազգի Պաոլո Փիրջանյանն է, որը ռոբոտաշինության ոլորտում երկար տարիների փորձ ունի։
Փիրջանյանը ծնվել է Իրանում, մեծացել հայկական ընտանիքում, այնուհետև տեղափոխվել Դանիա և ԱՄՆ։ Նա ստացել է ռոբոտաշինության դոկտորի աստիճան, աշխատել NASA-ի Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիայում (JPL), որտեղ մասնակցել է Մարսի հետազոտության համար նախատեսված ռոբոտային համակարգերի մշակմանը։ Հետագայում ղեկավար պաշտոններ է զբաղեցրել Evolution Robotics և iRobot ընկերություններում։ Վերջինիս հետ կապված նրա աշխատանքը նաև հայտնի Roomba ռոբոտ-փոշեկուլների տեխնոլոգիական զարգացման պատմության մասն է։
2016 թվականին Փիրջանյանը հիմնադրեց Embodied ընկերությունը՝ նպատակ ունենալով ստեղծել սոցիալական և հուզական ինտելեկտով օժտված ռոբոտներ, որոնք կօգնեն մարդկանց առօրյա կյանքում։
Moxie-ի գաղափարը ծնվել էր անձնական փորձառությունից։ Փիրջանյանը հարցազրույցներում պատմել է, որ մանկության տարիներին ստիպված է եղել բաժանվել ծնողներից և տեղափոխվել այլ երկիր։ Այդ փորձառությունն իր համար հոգեբանական դժվարություններ էր ստեղծել։ Հետագայում նա ցանկացել էր տեխնոլոգիաների միջոցով օգնել այն երեխաներին, որոնք ունեն սոցիալական շփման, հաղորդակցության կամ հուզական ինքնակարգավորման դժվարություններ։
Moxie-ն ներկայացվեց՝ որպես երեխաների համար նախատեսված ինտերակտիվ ռոբոտ-ուղեկից։ Այն ուներ կապույտ մարմին, շարժվող ձեռքեր և դեմք հիշեցնող էկրան, որի վրա պատկերվում էին աչքերն ու բերանը։ Ռոբոտը կարողանում էր փոխել դեմքի արտահայտությունը, շարժել մարմինը, խոսել և արձագանքել երեխայի խոսքին։
Սակայն Moxie-ի առանձնահատկությունը միայն արտաքին տեսքը չէր։ Այն համադրում էր բնական լեզվի մշակումը, համակարգչային տեսողությունը, խոսքի ճանաչումը և արհեստական բանականությունը։ Ռոբոտը կարողանում էր վարել երկխոսություն, հիշել նախորդ զրույցների որոշ մանրամասներ և երեխային առաջարկել տարբեր առաջադրանքներ։
Նախագիծը հիմնականում նախատեսված էր 5-10 տարեկան երեխաների համար։ Դրա ուսուցողական ծրագիրը ներառում էր ընկերության, կարեկցանքի, հարգանքի, հաղորդակցության, հույզերի ճանաչման և ինքնակարգավորման թեմաներ։ Երեխաները կարող էին ռոբոտի հետ խաղալ, պատմություններ լսել, նկարել, քննարկել տարբեր իրավիճակներ և սովորել արտահայտել սեփական զգացմունքները։
Moxie-ն հատկապես հետաքրքիր էր այն ընտանիքների համար, որոնց երեխաները սոցիալական հաղորդակցության դժվարություններ ունեին, այդ թվում՝ աուտիզմի սպեկտրի որոշ առանձնահատկություններ ունեցող երեխաների։ Սակայն ռոբոտը նախատեսված չէր որպես մասնագիտական թերապիայի կամ բժշկական օգնության փոխարինող։
Նախագիծը միջազգային ճանաչում ստացավ։ 2024 թվականին Moxie-ն CES Innovation Awards մրցանակաբաշխության արհեստական բանականության անվանակարգում ճանաչվեց մրցանակակիր (Honoree)։ Սա նշանակալի ձեռքբերում էր ընկերության համար և ևս մեկ անգամ ցույց տվեց, որ ռոբոտաշինության ապագան միայն արտադրական մեքենաների և մեխանիկական գործողությունների մեջ չէ․ սոցիալական և հուզական փոխազդեցությունը նույնպես դառնում է տեխնոլոգիական նորարարության ուղղություն։
Սակայն Moxie-ի պատմությունն ունի նաև բարդ շարունակություն։
2024 թվականի դեկտեմբերին Embodied ընկերությունը հայտարարեց գործունեությունը դադարեցնելու մասին։ Ընկերությունը ֆինանսական խնդիրների էր բախվել այն բանից հետո, երբ վերջին պահին դուրս էր եկել ֆինանսավորման շուրջ պայմանավորվածություն ձեռք բերած ներդրողը։ Խնդիրն այն էր, որ Moxie-ի հիմնական գործառույթները կախված էին ընկերության ամպային սերվերներից։ Հետևաբար, ընկերության գործունեության դադարեցումը վտանգի տակ էր դնում նաև արդեն վաճառված ռոբոտների աշխատանքը։
Այս հանգամանքը հատկապես զգայուն էր, քանի որ երեխաներից շատերն արդեն Moxie-ին ընկալում էին՝ որպես ընկեր։ Ռոբոտի աշխատանքի դադարեցման մասին տեղեկանալուց հետո որոշ երեխաներ հուզականորեն ծանր էին արձագանքել դրան։ Embodied-ի նախկին թիմի անդամները փորձել էին առաջարկել OpenMoxie կոչվող բաց կոդով լուծում, որը հնարավորություն կտար որոշ սարքեր աշխատեցնել տեղային սերվերի միջոցով։ Սակայն այն չէր կարող բոլոր օգտատերերի համար ապահովել նախկին ծառայության ամբողջական շարունակությունը։
Այս պատմությունը կարևոր դաս է նաև ռոբոտաշինության ոլորտի համար։ Տեխնոլոգիական արտադրանքը կարող է ունենալ առաջադեմ սարքավորում, հաջողված արհեստական բանականություն և միջազգային ճանաչում, բայց միևնույն ժամանակ խոցելի լինել ֆինանսական կայունության և ամպային ծառայություններից կախվածության պատճառով։
Moxie-ի օրինակը ցույց է տալիս, որ ապագայի ռոբոտներ ստեղծելիս անհրաժեշտ է մտածել ոչ միայն դրանց տեխնիկական հնարավորությունների, այլև երկարաժամկետ սպասարկման, տվյալների անվտանգության, ֆինանսավորման և արտադրանքի կենսունակության մասին։
Հայաստանի ռոբոտաշինության ապագան․ հնարավորություններն ու չլուծված խնդիրները
Ներկայացված օրինակները ցույց են տալիս, որ հայկական ռոբոտաշինությունն ունի տարբեր զարգացման ուղղություններ։ Robin-ը ցույց է տալիս սոցիալական ռոբոտների կիրառման հնարավորությունները, Metrion Robotics-ը փորձում է հիմք դնել սեփական մարդանման ռոբոտային հարթակի ստեղծմանը, դպրոցական նախագծերը ձևավորում են ինժեներական նոր սերունդ, իսկ Moxie-ի պատմությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես կարող են հայկական ծագմամբ մասնագետները միջազգային շուկայում ստեղծել մրցունակ տեխնոլոգիական արտադրանք։
Այնուամենայնիվ, այս օրինակները դեռևս չեն նշանակում, որ Հայաստանը դարձել է մարդանման ռոբոտների արտադրության կենտրոն։ Ոլորտի զարգացման համար անհրաժեշտ են զգալի ներդրումներ, հետազոտական ենթակառուցվածքներ, բարձրակարգ մասնագետներ, փորձարկման լաբորատորիաներ և միջազգային շուկաների հետ համագործակցություն։
Առանձին խնդիր է նաև արտադրանքի մասշտաբավորումը։ Մեկ հաջողված նախատիպ ստեղծելը և հազարավոր ռոբոտներ արտադրելն իրարից էապես տարբեր խնդիրներ են։ Վերջինս պահանջում է արտադրական հզորություններ, մատակարարման կայուն շղթաներ, սպասարկման ցանց և երկարաժամկետ ֆինանսավորում։
Հայաստանի առավելությունը կարող է լինել ոչ միայն պատրաստի ռոբոտների արտադրությունը, այլև դրանց առանձին տեխնոլոգիական բաղադրիչների մշակումը՝ շարժման կառավարման համակարգերից մինչև սենսորներ, մեքենայական ուսուցման մոդելներ և ֆիզիկական արհեստական բանականության ծրագրային լուծումներ։
Ի վերջո, ռոբոտաշինության մրցավազքում կարևոր է ոչ միայն ստեղծել մեքենա, որը նման է մարդուն, այլև ստեղծել համակարգ, որն իրական պայմաններում կարող է անվտանգ, արդյունավետ և ինքնուրույն կատարել մարդու համար նախատեսված աշխատանքը։ Հայաստանի համար հաջորդ կարևոր քայլը կլինի առանձին հաջողված մշակումները կայուն արտադրանքի և միջազգային մրցունակ տեխնոլոգիական բիզնեսների վերածելը։
Սիրարփի Աղաբաբյան
—