Ստրասբուրգում ընթացող ԵԽԽՎ աշնանային նստաշրջանում Հայաստանում հունիսի 7-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների դիտորդական զեկույցի քննարկման ժամանակ Եվրոպական պահպանողականներ, հայրենասերներ և փոխկապակցվածներ (ECPA) խմբի անունից ելույթ ունեցած Շոլտ Նեմեթը քննադատեց ՀՀ իշխանությունների հակաեկեղեցական արշավը:

Նա նախ նշեց, որ հնարավորություն է ունեցել մասնակցելու Հայաստանի ընտրություններին։

«Միայն մեկ դիտարկում կցանկանայի անել և ձեր ուշադրությունը հրավիրել այս հարցի վրա։ Կրոնի ազատությունը պետք է հարգվի, և եպիսկոպոսների ձերբակալությունը համահունչ չէ հիմնարար ժողովրդավարական ազատություններին։ Նաև կցանկանայի ողջունել մեր նոր գործընկերներին կազմակերպությունում, և հուսով եմ, որ ապագայում մենք կկարողանանք աշխատել մեր կազմակերպության հիմնական սկզբունքներին համահունչ»,- նշեց Նեմեթը:

Ստրասբուրգում ընթացող ԵԽԽՎ աշնանային նստաշրջանում Հայաստանում հունիսի 7-ին կայացած խորհրդարանական ընտրությունների դիտորդական զեկույցի քննարկման ժամանակ ելույթ ունեցավ Հայաստանի հարցով զեկուցող Դամիեն Սոտյեն, մատնանշելով ընտրական գործընթացի հետ կապված մի շարք խնդրահարույց հարցեր:

Նրա որակմամբ, հունիսի 7-ին Հայաստանում անցկացվեցին խորհրդարանական ընտրություններ, ընտրությունները լավ էին կազմակերպված, տեխնիկապես ամուր, խաղաղ և ներառական, իսկ իրավական շրջանակն ապահովել էր ամուր հիմք։ Նա նաև կոչ արեց անկեղծ լինել և ասել, որ, նրա որակմամբ, հայկական ժողովրդավարությունը հայտնվել էր հզոր արտաքին ճնշման տակ, աշխարհաքաղաքական համատեքստը ծայրաստիճան լարված էր:

«Այո՛, քվեարկության օրն ամեն ինչ լավ անցավ։ Բայց ընտրությունները չեն սահմանափակվում միայն մեկ օրով, ամենևին։ Եվ այստեղ մեր գնահատականը մատնանշեց թույլ կողմերն ու բացթողումները։ Քարոզարշավը շատ լարված էր և խիստ բևեռացված։ Ձայներ գնելու մասին մեղադրանքները հանգեցրին բազմաթիվ դատական գործերի, հատկապես ընդդիմության թեկնածուների և ակտիվիստների դեմ։ Ընտրություններից առաջ կառավարության հայտարարած առատաձեռն սոցիալական ու տնտեսական միջոցառումները լուրջ հարցեր առաջացրին։ Քարոզարշավների ֆինանսավորումը դեռևս բավարար չի վերահսկվում։ Մեդիադաշտը բազմակարծ է, բայց խիստ բևեռացված։ Առցանց տիրույթում ապատեղեկատվությունը, արհեստական բանականության գեներացրած բովանդակությունն ու կեղծ օգտահաշիվները սնուցում են պառակտումը և ձգտում վարկաբեկել քաղաքական հակառակորդներին։

Վերջապես, Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից մի քանի ընտրատեղամասերի արդյունքների չեղարկումը, որոնք որոշում էին ընդդիմադիր կուսակցության խորհրդարանական ներկայացվածությունը, մտահոգիչ է մեզ համար։ Այս որոշումը կարևոր էր պարզելու համար՝ արդյո՞ք այս կուսակցությունը հասել է 4 տոկոսանոց ընտրական շեմին։ Վերջնական արդյունքը 3.99% է։ Եվ հետևաբար՝ ոչ մի մանդատ։ Համապատասխան ընտրատարածքներում նոր քվեարկությունների անցկացումը լիովին վավեր տարբերակ կլիներ։ Այն մերժվեց Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից՝ առանց որևէ իրական բացատրության։ Այդ մասշտաբի որոշումը պետք է հիմնված լինի ամուր, թափանցիկ և ստուգելի ապացույցների վրա։ Ցավոք, սա այդպես չէր»,- նշեց համազեկուցողը: Դամիեն Սոտյեն նաև ասաց, որ ընտրությունների ավարտին, չնայած բացթողումներին և մտահոգիչ մակարդակի արտաքին ճնշումներին, հայ ժողովուրդը մեծ դիմակայունություն ցուցաբերեց։

«Մեր զեկույցն առաջարկում է ճանապարհային քարտեզ՝ շտկելու բացթողումները և, մասնավորապես, ուժեղացնելու պաշտպանությունը միջամտություններից, երաշխավորելու ընտրական վարչարարության անկախությունը, պատժելու վարչական ռեսուրսների չարաշահումը, պայքարելու ապատեղեկատվության դեմ և հստակորեն նախատեսելու նոր քվեարկության անցկացում, եթե վտանգված է հիմնարար ներկայացվածությունը։ Հայաստանը ցույց տվեց, որ կարող է կազմակերպել տեխնիկապես հաջողված, խաղաղ և ներառական ընտրություններ։

Ընտրողներն ունեցել են իրական ընտրության հնարավորություն, բայց ժողովրդավարությունը չափվում է նաև հավասար հնարավորություններով, տեղեկատվության անկողմնակալությամբ, ռեսուրսների արդյունավետությամբ, քաղաքացիների վստահությամբ և ճնշումներին դիմակայելու կարողությամբ։ Անհրաժեշտ է առաջընթաց արձանագրել։ Իշխանություններն ունեն հստակ մանդատ։ Նրանք այժմ պետք է հարգեն այն»,- այսպիսի նկատառումներով ու հակասական եզրակացությամբ կիսվեց Դամիեն Սոտյեն:

«ԼՈՒՅՍ» հիմնադրամը վերլուծել է Համաշխարհային տնտեսական համաժողովի կողմից հրապարակված Համաշխարհային գենդերային անհավասարության 2026թ.-ի զեկույցը։ Այսպես.

Ինդեքսի «Տնտեսական մասնակցություն և հնարավորություններ» ենթաինդեքսի գծով այս տարի ևս Հայաստանը բավական լուրջ նահանջ է ունեցել՝ նախորդ տարվա համեմատ ենթաինդեքսը նվազել է 1.6 տոկոսային կետով, իսկ դրա գծով վարկանիշային դիրքը վատթարացել է 19 հորիզոնականով։ Ընդ որում, այս ենթաինդեքսի գծով վատթարացումը վերջին տարիներին դարձել է «տխուր ավանդույթ»։ Այն արդեն երեք տարի շարունակ նվազում է. այդ ընթացքում ենթաինդեքսի գծով ընդհանուր անկումը կազմում է 6.4 տոկոսային կետ, իսկ վարկանիշային դիրքի վատթարացումը 58 հորիզոնական է։ Դա վկայում է տնտեսությունում խորացող գենդերային խտրականության և այս ուղղությամբ կառավարության անգործության կամ քաղաքականության անարդյունավետության մասին։

«Կրթության ձեռքբերում» ենթաինդեքսի 2026թ. արժեքը 0.2 տոկոսային կետով գերազանցում է 2025-ին նախորդ տարվա համեմատ նվազած արժեքին։ Նախորդ տարիներին այս ենթաինդեքսը մշտապես բարձր է եղել։

Զեկույցի տվյալները վկայում են, որ Հայաստանում կանանց կրթական/մասնագիտական ներուժի և դրա տնտեսական իրացման (ռեալիզացիայի) միջև խզումը չափազանց մեծ է։ Կանանց կրթական/մասնագիտական ներուժի առումով Հայաստանն առաջատար երկրների թվում է։ Մասնավորապես, «բարձրագույն կրթության համակարգում ընդգրկվածություն» և «մասնագիտական և տեխնիկական աշխատանքներում զբաղվածություն» ցուցիչների գծով մեր երկիրը զբաղեցնում է առաջին հորիզոնականն աշխարհում։ Մինչդեռ եկամուտների բաշխման և ղեկավարման օղակներում կանանց ներգրավվածության առումով պատկերը չափազանց մտահոգիչ է։ «Վաստակած եկամուտ» ցուցիչով Հայաստանը նույնիսկ հարյուրյակում չէ՝ 119-րդն է աշխարհում (տղամարդկանց տարեկան եկամուտը գրեթե կրկնակի գերազանցում է կանանց եկամուտին)։ Իսկ «օրենսդիր համակարգում, բարձրաստիճան և ղեկավար պաշտոններում զբաղվածություն» ցուցիչի համաձայն՝ կանայք զբաղեցնում են բարձրաստիճան և ղեկավար պաշտոնների ընդամենը 28.7%-ը, այն էլ, ինչպես հայտնի է, զգալի չափով շնորհիվ խորհրդարանի պատգամավորության թեկնածուների սեռային հարաբերակցության օրենսդրորեն ամրագրված քվոտավորման։

Նույնիսկ «Տնտեսական մասնակցություն և հնարավորություններ» ենթաինդեքսի գծով արձանագրված բավական լուրջ նահանջի պայմաններում ՀԳԱ ինդեքսը նախորդ տարվա համեմատ մնացել է անփոփոխ։ Իսկ դա զուտ այն պատճառով է, որ աճել են մյուս երեք ոչ տնտեսական բնույթի ենթաինդեքսները, դրանց թվում՝ հատկապես «Քաղաքական մասնակցություն» ենթաինդեքսը:

Զեկույցում ներառված՝ Եվրասիական տնտեսական միության (ԵԱՏՄ) անդամ 4 երկրների թվում Հայաստանը 2-րդն է՝ զիջելով միայն Բելառուսին: Ի դեպ, ԵԱՏՄ երկրներից միայն Հայաստանի ՀԳԱ ինդեքսը նախորդ տարվա համեմատ չի աճել։

Գենդերային անհավասարության ինդեքսով Հայաստանը գերազանցում է բոլոր սահմանակից երկրներին, սակայն ՀԳԱ ինդեքսի 4 ենթաինդեքսներից միայն մեկի՝ «Քաղաքական մասնակցություն» ենթաինդեքսի գծով է առաջատար։ Այսինքն` համաշխարհային գենդերային անհավասարության ինդեքսի գծով հարևանների համեմատ Հայաստանի առաջատար վարկանիշային դիրքը հիմնականում պայմանավորված է «Քաղաքական մասնակցություն» ենթաինդեքսով, որի բարձր լինելը զգալի չափով բացատրվում է վերը հիշատակված «սեռային քվոտավորմամբ»։

«Կրթության ձեռքբերում» ենթաինդեքսի գծով Հայաստանը 2026թ. զեկույցով զիջում է իր բոլոր 4 հարևաններին։ Մինչդեռ, մինչև 2023 թվականը ներառյալ, Հայաստանն այս ենթաինդեքսով չէր զիջում հարևաններից ոչ մեկին։ Ի դեպ, նախկինում Հայաստանում բազմիցս արձանագրվել է առավելագույն՝ 100%-անոց ցուցանիշ։

«Տնտեսական մասնակցություն և հնարավորություններ» ենթաինդեքսով Հայաստանը հարևաններից զիջում է Ադրբեջանին և Վրաստանին (համապատասխանաբար 12.1 և 6.7 տոկոսային կետով):

Վերլուծությունն ամբողջությամբ՝ այստեղ։

Մինչ գործող իշխանությունը միջազգային հարթակներում ակտիվորեն առաջ է մղում «Խաղաղության խաչմերուկ» նախագիծն ու Ադրբեջանի հետ խաղաղության պայմանագրի շուտափույթ ստորագրումը, երկրի ներսում նկատվում են պատմական հիշողության խմբագրման հստակ միտումներ։ Այս համատեքստում 44-օրյա պատերազմի մեկնարկի՝ սեպտեմբերի 27-ի խորհուրդը պաշտոնական մակարդակով տարեցտարի ավելի է ու ավելի է անտեսվում։

Հետադարձ հայացք գցելով նախորդ տարիների արարողակարգերին՝ կարող ենք արձանագրել պաշտոնական մոտեցումների կտրուկ փոփոխությունը.

2021-2022 թվականներին՝ պատերազմի առաջին տարելիցներին, իշխանության ներկայացուցիչները «Եռաբլուր» զինվորական պանթեոն էին այցելում ամբողջական կազմով։

2023 թվականին տարելիցը համընկավ Լեռնային Ղարաբաղի վրա հարձակման և հայաթափման ծանրագույն օրերի հետ, ինչի պատճառով իշխանությունները խուսափեցին լայնածավալ հանրային արարողություններից։

2024-2025 թվականներին բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից պաշտոնական այցեր պանթեոն ընդհանրապես չիրականացվեցին։

Արդեն 2026 թվականին իշխանության որդեգրած քաղաքականության հակասությունները՝ յուրատեսակ «պերճանքն ու թշվառությունը», ի հայտ եկան Հանրային հեռուստաընկերության շուրջ բռնկված եթերային սկանդալով․ սեպտեմբերի 27-ին, երբ քաղաքացիների հոսքը դեպի «Եռաբլուր» չէր դադարում, Հանրայինի գլխավոր՝ «Առաջին ալիքը», որն ունի ամենամեծ լսարանը, եթեր հեռարձակեց տոնական տրամադրություն ապահովող «Ֆեստիվառ» երաժշտական նախագծի համերգը, ինչը հանրային լայն դժգոհության և քննադատության ալիք բարձրացրեց։

Ո՞ւմ համար են համերգները, ինչի՞ համար է սա արվում, հոգեբանական ի՞նչ թակարդ կա այստեղ, և արդյո՞ք այս վարքագիծը կաշխատի այն ժողովրդի վրա, որը մինչև ուշ գիշեր բարձրանում էր «Եռաբլուր» պանթեոն․ 168.am-ն այս հարցադրումներն ուղղեց հոգեբան Կարինե Նալչաջյանին։

«Այս բեմերից զատ՝ հետնաբեմ էլ կա… թե՝ այս ֆոնին ի՞նչ է տեղի ունենում, ի՞նչ պայմանավորվածություններ են ձեռք բերվում, ի՞նչ նոր կորուստներ են նախապատրաստվում, ի՞նչ նոր արհավիրքներ են նախապատրաստվում,- մեր հարցադրումներին ի պատասխան՝ նախ արձանագրեց հոգեբանը, ապա հավելեց,- Նորմալ է, որ մարդիկ հիշեն իրենց հաղթանակները, բայց անբնական է, եթե մերը զոհերը, այդքան արյունը մոռացվի․ այնպիսի մի արհավիրք է եղել մեր կյանքում, որ դա մոռանալն ուղղակի անբարոյական է։

Ո՞րն է թակարդը․ գիտե՞ք, որպեսզի իրենց հետին նպատակներին հասնեն՝ երկրի թուլացմանը, կործանմանը, ապա պետք է մարդկանց բարոյական ապրումները բթացնեն։ Կա վախ, որ ժողովուրդը կընդվզի, ոտքի կկանգնի, որ պահանջատեր կդառնա, կկանգնեցնի իրենց, և դրա համար ի՞նչ են անում՝ ամենացածր մակարդակի ապրումների վրա են աշխատում»։

Կարինե Նալչաջյանը նկատեց՝ քանի որ մարդիկ դեպի հաճույքը ձգտող արարածներ են, հետևաբար՝ նմանատիպ տեխնոլոգիաներով հաճույքի սկզբունքի վրա են աշխատում։

«Այսինքն` մեզ հեռու են պահում ավելի բարձր պահանջմունքներից, ավելի բարձրագույն ապրումներից՝ սիրուց, զավակից, կյանքից, հայրենիքից, և այս ֆոնի վրա էլ հետնաբեմում անում են այն, ինչ անում են»,- պարզաբանեց նա։

Ըստ նրա՝ անգամ ընտրված երաժշտությունն էլ է հաճախ վկայում այն մասին, որ ամեն ինչ իջեցվում է, ցածրացվում։

«Գերիներին մոռանալն էլ է բարոյապես իջնելու մասին, չէ՞։

Այսինքն` ամեն ինչ արվում է քաղաքացուն բարոյապես իջեցնելու, րոպեական հաճույքներ պատճառելու կամ նրա նկատմամբ սպառնալիքներ տեղալու համար (քաղբանտարկյալներ,  միտինգավորների վրա տարբեր գույնի բերետավորների անզգամ հարձակումներ…), իսկ նպատակը թիկունքում գործելն է»,- ասաց հոգեբանը։

Ռազմական փորձագետ Հայկ Նահապետյանի գնահատմամբ՝ Արցախի 44-օրյա պատերազմից 6 տարի անց Հայաստանի Հանրապետությանը չի հաջողվել վերականգնել իր անվտանգային և ռազմական բալանսը տարածաշրջանում։

«ՀՀ օրվա իշխանությունը կոլաբորանտ իշխանություն է, որը մեր ժողովրդից գաղտնի պահվող կապիտուլյացիոն ակտի կետերն է իրականացնում՝ փոխարենը ռազմական ու անվտանգային բալանսը վերականգնելու ուղղությամբ աշխատանքներ տանելուն»,- 168.am-ի հետ զրույցում ասաց Հայկ Նահապետյանը՝ խոսելով Արցախի կորստից հետո ՀՀ-ի շուրջ ստեղծված անվտանգային խնդիրների, 102-րդ ռազմաբազան Հայաստանից հանել-չհանելու վերաբերյալ խոսակցությունների մասին։

Հայկ Նահապետյանի խոսքով՝ երբ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Ալեն Սիմոնյանը հայտարարում է, թե «Թուրքիայից Հայաստանին սպառնալիք չկա», լավ կլինի, որպեսզի մանրամասն ուսումնասիրի Թուրքիայի ազգային ռազմավարությունը, որը տարբեր բաց աղբյուրներում կա, այնուհետև խոսի Թուրքիայից եկող սպառնալիքների մասին։

«Ավելի լավ է ռազմավարությունը կարդա, հետո գնահատականներ տա, բայց ավելի ճիշտ կլինի, ինքն իր սիրած գործով զբաղվի՝ անբարո ֆիլմերում ինչ-որ մեկին մարմնավորի։

Իսկ Հայաստանին սպառնացող վտանգները շատ են, կոնկրետ այս պահին ՀՀ իշխանությունը կատարում է Ադրբեջանի պահանջները, որը սկզբունքորեն մտնում է Թուրքիայի ազգային ռազմավարության մեջ։ Այդ ռազմավարության մեջ է մտնում նաև այն, որ Հայաստանից հեռացվի Ռուսաստանի տնտեսական, քաղաքական, կոմունիկացիոն, էներգետիկ ներգրավվածությունն ու ներկայությունը։

Հայաստանն ամբողջովին դարձնեն Թուրքիայից կախված մի տարածք, ինչպես, օրինակ, Վրաստանի Աջարիա տարածքն է, որն ամբողջովին կախված է Թուրքիայից։ Աջարիայում քաղաքականությունը որոշում է միայն Թուրքիան»,- շեշտեց ռազմական փորձագետը։

Մեր զրուցակիցը վստահ է, որ երբ Հայաստանից հանեն 102-րդ ռազմաբազան ու ռուս սահմանապահներին, Թուրքիան ՀՀ իշխանություններին պարտադրելու է, որպեսզի երկու պետությունների միջև տեղի ունենա սահմանազատում և սահմանագծում։

«Այն սահմանը, որն այսօր կա, Խորհրդային Թուրքիայի սահմանն է, այսինքն՝ Խորհրդային Միության իրավահաջորդ Ռուսաստանի ու Թուրքիայի սահմանն է։ Ռուս սահմանապահները հենց այդ տրամաբանությամբ են 1992 թվականի սեպտեմբերի 30-ի պայմանագրի հիման վրա գտնվում Հայաստանում։ Հետևաբար, եթե սահմանապահները դուրս են գալիս, Հայաստանը, ուղղակի թե անուղղակի, չեղարկում է Մոսկվայի ու Կարսի պայմանագրերը, որոնք, ի դեպ, Վրաստանն ու Ադրբեջանը չեղարկել են։

Թուրքիան Հայաստանի իշխանությանն ասում է, որ երկու երկրների միջև նախորդ պայմանագրի հիման վրա պետք է լինի սահմանները։ Իսկ նախորդ պայմանագրով Հայաստանը Թուրքիայի հետ սահմաններն ուներ 1920 թվականի Ալեքսանդրապոլի պայմանագրով, այսինքն՝ 9800 քկմ։ Այսքան տարածքից էլ մեծ հավակնություններ ունի նաև Ալիևը, որը Երևանը համարում է «պատմական հայրենիքի մի մասը»։ Ալիևն ասում է նաև, որ Հայաստանը «Կովկասի մարմնի վրա ուռուցք է և պետք է հեռացվի»»,- շեշտեց Հ. Նահապետյանը։

Նրա բնորոշմամբ՝ ՀՀ իշխանությունների վարած քաղաքականության վերջնարդյունքը բերելու է թուրք-ադրբեջանական իշխանությունների նպատակների իրականացմանը։

«Եթե մտածում են, որ այդ «Խաղաղության պայմանագիրը» կստորագրվի և ռազմաբազան դուրս կբերվի, ապա սխալվում են։ Վստահեցնում եմ, որ այդ պայմանագիրը չի ստորագրվելու։ Եթե Ադրբեջանն ու Թուրքիան Հայաստանից ստանում են ամեն ինչ առանց պայմանագրի, ինչո՞ւ պետք է պարտավորված պայմանագիր ստորագրեն։ Վերջին հաշվով, այդ պայմանագրի խախտումը որոշակի հետևանքների է բերելու։ Դրա համար պայմանագիրը քարոզչական դաշտում դարձավ համաձայնագիր։ Թուրքիան ու Ադրբեջանը որոշել են Հայաստանից ստանալ բանավոր պայմանավորվածություններ կամ գուցե տեսախցիկի առաջ Փաշինյանի կողմից տված խոստումների կատարում»,- ընդգծեց Հայկ Նահապետյանը։

Երեկ սեպտեմբերի 27-ն էր՝ կիրակի, այնպես ինչպես 6 տարի առաջ: «Եռաբլուրը» մարդաշատ էր, իհարկե, ՀՀ ռազմական և քաղաքական ղեկավարությունը չէր այցելել, բայց շարքային մարդկանց հոսքը մինչև ուշ գիշեր չի դադարել:

168.am-ը ԱԺ «Հայաստան» խմբակցության պատգամավոր Գեղամ Մանուկյանի հետ զրույցում, որը ծանոթացել է 44-օրյայի զեկույցին, փորձել է 6 տարվա հեռավորությունից հասկանալ՝ ո՞րն էր պատերազմում պարտության պատճառը:

– Այս տարի լրանում է Արցախում 44 օր տևած պատերազմի 6-րդ տարելիցը: Եթե հետադարձ հայացք նետեք այդ օրերին, հատկապես ո՞ր դրվագը կառանձնացնեք, որն ազդել է Ձեր վրա, ինչու չէ՝ զայրույթ առաջացրել, և որը երբեք չեք մոռանա: Ու հետո՝ 6 տարի անց որպես պարտության պատճառ, ինչը կնշեք:

– 44-օրյա պատերազմի ամենազայրացնողը և աչք ծակողը եղել է պատերազմից հաշված ժամեր անց ՀՀ քաղաքական իշխանության թեթևսոլիկ պահվածքը: Ամենաահավոր դրվագը, թերևս, երբ պատերազմի առաջին ժամերն են և Նիկոլ Փաշինյանը զբաղված էր սեփական բանաստեղծությամբ ստատուս գրելով:

Եվ ամենաակնառուն և արտառոց դրվագը, որի մասին բարձրաձայնել եմ ԱԺ-ում, երբ ՊՆ-ը հորդորում էր լրատվամիջոցներին տեխնիկայի տեղաշարժի տեսանյութ չտարածել, բայց նույն Նիկոլ Փաշինյանն իր սոցիալական էջում տարածում էր տեխնիկայի տեղափոխության կադրեր: Սա հատուկ եմ շեշտում, որովհետև մնացյալ բոլոր օրերին ևս այդ օրվա առաջին ժամերի դրվագը շարունակվել է: Իշխանությունը թեթեևսոլիկ է մոտեցել ամեն ինչին, ամեն ինչին նայել է սեփական փիառի, սեփական ընտանիքը քարոզելու դիտանկյունից: Եվ դա էր նաև պատճառը, որ այդ կազմակերպված անկազմակերպվածության ամենածանր հետևանքները մինչև հիմա քաղում ենք:

– Քննիչ հանձնաժողովի զեկույցն այդպես էլ չհրապարակվեց։ Ինչու՞: Արդյո՞ք օրենքի սխալ մեկնաբանություններն էր խնդիրը, թե՞ Փաշինյանին ձեռնտու չէր, թեպետ իրականում գործ ունենք քաղաքական զեկույցի հետ, որտեղ բացակայում է ՊԲ նախկին հրամանատարների խոսքը և ոչ միայն։

– Մենք սկզբից էլ ասել ենք, որ չէր կարող լինել քննիչ հանձնաժողովի օբյեկտիվ քննություն, որովհետև իշխանությունը չէր կարող քննել սեփական գործունեությունը, քանի որ պատերազմի կառավարումը նաև քաղաքական կառավարում է:

Ինչ վերաբերում է քննիչ հանձնաժողովի զեկույցի չհրապարակմանը, դրա շուրջ իրավական բանավեճերին, ապա պետք է ասել, որ իշխանություններին ավելի շատ պետք էր քարոզչությունը քննիչ հանձնաժողովի ստեղծման փաստի օգտագործմամբ, քան բուն հարցերի քննարկումը:

Եվ դա է պատճառը, որ իշխանությունը 3 տարի հանձնաժողովը ծառայեցրեց այս կամ այն զինվորականին, այս կամ այն ընդդիմադիր գործչին թիրախավորելու, ամենածանր մեղքերի մեջ մեղադրելու, բայց որևէ թուղթ վերջում չհրապարակվեց:

Իրականում անհնար էր 44-օրյա պատերազմի ամբողջական զեկույց պատրաստել մի քննիչ հանձնաժողովի կողմից, երբ չեն հարցաքննվել ՊԲ նախկին հրամանատարները, Արցախի նախկին նախագահ Արայիկ Հարությունյանը, այդ օրերին պաշտոնավարած տարբեր ռազմաքաղաքական գործիչներ: Այս ձևով որևէ արդյունքի անհնար էր հասնել:

– Քանի որ հարցիս կարևոր մասի պատասխանը չստացա, կրկնեմ՝ կարո՞ղ է Նիկոլ Փաշինյանին 44-օրյայի զեկույցի հրապարակումը ձեռնտու չէ, գուցե 44-օրյայի ժամանակ եղած ռազմական ղեկավարները, որոնք հարցաքննվել են` Պաշտպանության նախկին նախարար Դավիթ Տոնոյանը, ՀՀ ԶՈՒ ԳՇ նախկին պետ Օնիկ Գասպարյանը փակ հանդիպումներում ասել են բաներ, որոնք Փաշինյանը չէր ցանկանա հանրայնացվեր։

– Ինչ վերաբերում է, թե այդ պայմանական զեկույցի հրապարակումը ձեռնտու է Փաշինյանին, թե՝ ոչ, այսպես ասեմ՝ ներքին իշխանական ինտրիգներին ծանոթ չլինելով, չեմ կարող ասել դրա չհրապարակման ելակետը:

Բայց կարող եմ մի հստակ բան ասել՝ այդ զեկույցում բազմաթիվ աղմկահարույց փաստեր կան, որոնք վկայում են, որ 44-օրյա պատերազմի ժամանակ, ցավոք, ՀՀ վարչապետի աթոռը զբաղեցրել է Նիկոլ Փաշինյանը, 2018 թվականից նա չլիներ ՀՀ վարչապետը, 44-օրյա պատերազմը նախ հարց էր՝ կլիներ, թե չէր լինի, եթե լիներ էլ՝ ելքն ամբողջովին այլ էր լինելու: Մնացած փակագծերը չեմ կարող բացել:

– Այս տարիներին ԳՇ նախկին պետը, նախկին նախարարը պե՞տք է որոշակի բաներ ասեին, իհարկե, ինչ-ինչ բաներ ասել են թռուցիկ: Օնիկ Գասպարյանը չպե՞տք է ինչ-որ բաներ ավելի բաց ասեր, կամ՝ հանդիպեր նախկին ԱԺ-ի խորհրդարանական ընդդիմության հետ միայն, ոչ թե այն, ինչ ինքն առաջարկեց:

– Օնիկ Գասպարյանի դեպքով իմ մոտեցումն առանձնահատուկ է: Նա մեկ անգամ առիթ ունեցել է խոսելու ԱԽ նիստի մասին, արդյունքում ի՞նչ ստացանք. ԱԽ-ը հրապարակեց կիսասևացրած մի փաստաթուղթ՝ ներկայացնելով, թե ճիշտ չի Օնիկ Գասպարյանի ասածը: Բայց քանի որ մուրճն էլ է իրենց ձեռքը, մեխն էլ, Օնիկ Գասպարյանը չէր կարող իր խոսքի հիմնավորվածությունը փաստել: Այստեղ պիտի ասեմ, որ քանի որ ես ծանոթացել եմ քննիչ հանձնաժողովի զեկույցին, Օնիկ Գասպարյանը ժամերով է խոսել և բավականին ուշագրավ փաստեր է ներկայացրել: Ի դեպ, քննիչ հանձնաժողովի զեկույցին կցվել է Գասպարյանի մոտ 90 էջանոց վերլուծությունը, որտեղ կան բազմաթիվ մատնանշումներ: Դա զեկույցի մաս է, ըստ էության:

– Եվ վերջում կխնդրեի անդրադառնալ 44-օրյային առնչվող քրեական գործերին, որոնցով անցնում են բարձրաստիճան զինվորականներ, հատկապես աղմկահարույցների, որոնք փակ են քննվում և դեռ չեն հանգուցալուծվել:

– 44-օրյային առնչվող զինվորականների դեմ հարուցված քրեական գործերի ահռելի մասը, հատկապես՝ աղմկահարույց, ուղղակի ծառայեցվել է իշխանությանը, Նիկոլ Փաշինյանին՝ այս կամ այն զինվորականին թիրախավորելու, քաղաքական առումով պատասխանատվության բեռ դնելու:

Օրինակները շատ են, բայց ուզում եմ հիշատակել ՊԲ նախկին հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Միքայել Արզումանյանի գործը, որը հարուցվել է Նիկոլ Փաշինյանի անձնական ցուցումով, որ նա մի քանի տարի շարունակ Շուշիի հանձնման հետ կապված փորձի թիրախավորել ՊԲ նախկին հրամանատարին, որ մեղավորներ կարգի զինվորականներին, որ հանրության ուշադրությունը քաղաքական ղեկավարներից շեղի:

Արդյունքում ինչ ունենք հիմա Միքայել Արզումանյանի դեպքով. ձգվող անիմաստ դատական լսումներ, հարյուրավոր վկաներ, ինչը որևէ օգտակար բան չի կարող տալ տվյալ դեպքում: Խոսքը վերաբերում է շարքայինին, պայմանագրայինին կամ մոբ ռեսուրսի ներկայացուցիչներին, որոնք պիտի գնահատականներ ներկայացնեն ամբողջ ՊԲ հրամանատարության գործունեության վերաբերյալ, ինչն աբսուրդ է:

Օրերս ՄԱԿ-ի Գլխավոր վեհաժողովի շրջանակում կայացել է Նիկոլ Փաշինյանի հանդիպումն Իրանի նախագահ Մասուդ Փեզեշքիանի հետ: ՀՀ կառավարության փոխանցմամբ, Փաշինյանը գոհունակությամբ ընդգծել է, որ Հայաստան-Իրան համագործակցությունը զարգանում է հաջողությամբ, համատեղ ծրագրեր են իրականացվում տարբեր ոլորտներում:

«Նիկոլ Փաշինյանը և Մասուդ Փեզեշքիանն անդրադարձել են երկկողմ առևտրատնտեսական հարաբերություններին և դրանց ընդլայնմանը միտված քայլերին: Կողմերը կարևորել են տարածաշրջանում խաղաղության ու կայունության ապահովումը: Անդրադարձ է կատարվել նաև երկուստեք հետաքրքրություն ներկայացնող այլ հարցերի»,- ասված էր հաղորդագրությունում:  Իրանական աղբյուրների փոխանցմամբ, Մասուդ Փեզեշքիանը Նիկոլ Փաշինյանին է նվիրել «Օգնության պատրվակով» խորագրով գիրքը, որը պատմում է Մինաբ քաղաքի դպրոցի ռմբակոծության մասին։

Գիրքը նվիրված է Իրանի Մինաբ քաղաքում գտնվող աղջիկների դպրոցի ռմբակոծությանը, որն իրականացվել է Միացյալ Նահանգների կողմից՝ հանգեցնելով հարյուրավոր աշակերտների մահվան։ Հանդիպմանը հաջորդած պաշտոնական հաղորդագրությունները հերթական անգամ վկայում են այն մասին, որ տեղի է ունեցել սովորական աշխատանքային հերթական շփում՝ առանց որևէ բեկումնային առաջընթացի կամ երկկողմ օրակարգը գործնական նոր մակարդակի բարձրացնող կոնկրետ պայմանավորվածությունների։ Կողմերի միջև հնչող ընդհանուր ձևակերպումներն ու բարիդրացիական հայտարարությունները թեև պահպանում են երկխոսության ֆորմատը, սակայն գործնականում չեն հանգեցնում սպասված արդյունքների և լրջորեն չեն փոխում երկրների միջև առկա հարաբերությունների իրական պատկերը։

Դիվանագիտական  ջերմ հռետորաբանության և փոխադարձ գոհունակության ֆոնին նկատելի է, որ չնայած պարբերական շփումներին, երկկողմ հարաբերություններում վերջին շրջանում չի արձանագրվում որևէ էական որակական առաջընթաց։ Տնտեսական ցուցանիշների աճը չի ուղեկցվում համապատասխան քաղաքական կամ ռազմավարական նոր մակարդակի անցմամբ, ինչը կվկայեր հարաբերությունների խորացման մասին։

Մասնավորապես, հանրային քննարկումների ուշադրության կենտրոնում է մնում այն փաստը, որ գործնականում որևէ խոսք կամ շարունակություն չկա հայ-իրանական ռազմավարական գործընկերության մասին համաձայնագրի կամ փաստաթղթի ստորագրման գործընթացի մասին հայտարարություններին: Ավելին, ավելի վաղ հնչած հավակնոտ հայտարարություններն ու ակնկալիքներն առ այն, որ երկու երկրները մոտ ապագայում կամրագրեն իրենց հարաբերությունները նոր ռազմավարական փաստաթղթով, ներկայումս կարծես թե դուրս են մնացել գործնական օրակարգից։

Այս իրավիճակի հիմնական պատճառներից մեկը Հայաստանի արտաքին քաղաքականության մեջ նկատվող կենտրոնացումն է արևմտյան ուղղության վրա։ Երևանի ակտիվ ջանքերը՝ խորացնելու հարաբերությունները Եվրոպական Միության և Միացյալ Նահանգների հետ, հաճախ ստեղծում են լրացուցիչ զգայունություններ Թեհրանի համար, որը, բնականաբար, մտահոգությամբ է հետևում տարածաշրջանում արևմտյան դերակատարների ազդեցության ընդլայնմանն ու ամրապնդմանը:

Արդյունքում, հայ-իրանական օրակարգը ստիպված է բալանսավորվել աշխարհաքաղաքական բարդ մարտահրավերների պայմաններում։ Թեպետ երկու երկրները փորձում են պահպանել կառուցողական երկխոսություն և խուսափել հարաբերությունների սրումից, առանցքային ռազմավարական հարցերում նկատվող որոշակի սառնությունն ու անորոշությունը շարունակում են մնալ երկկողմ հարաբերությունների առանցքային մարտահրավերները:

Սեպտեմբերի 27-ին լրացավ 2020 թվականի Արցախի 44-օրյա պատերազմի 6-րդ տարելիցը։ Այդ պատերազմում նահատակված տղաների հարազատները, ծնողները պնդում են՝ զոհերի, Արցախի կորստի միակ մեղավորն ու պատասխանատուն օրվա իշխանությունն է։

168TV-ի «Ռեվյու» հաղորդաշարի եթերում «Որդիների կանչ» հասարակական կազմակերպության նախագահ, Արցախյան 44-օրյա պատերազմում նահատակված կապիտան Իշխան Պետրոսյանի կինը՝ Արուս Հարությունյանը, և Արցախյան 44-օրյա պատերազմում նահատակված Մխիթար Գալեյանի մայրիկը՝ Աստղ Գալեյանը ևս շեշտեցին՝ տարածքային կորուստների ու զոհերի միակ մեղավորն օրվա իշխանությունն է։

«Նիկոլ Փաշինյանը բարձր ամբիոնից բազմիցս հայտարարել է, թե կարող էինք ունենալ նույն ելքը, իհարկե, առանց զոհերի: 2019 թվականին, իհարկե, Մինսկի խմբի համանախագահների պլանը մերժելով, 2019-ին Արցախը Հայաստան կոչելով, կոչեր անելով Արցախում, եթերում պատերազմի ժամանակ հայտարարություններ անելով, թե ով գեթ մեկ սաղավարտ ունի, թող բերի հանձնի զինկոմիսարիատներին: Միակ մեղավորը, միակ գլխավոր մեղավորն օրվա իշխանությունն է»,- նշեց Արուս Հարությունյանը։

Աստղ Գալեյանի կարծիքով էլ՝ այս տարիների ընթացքում ոչինչ չի փոխվել։

«Ի սկզբանե իմ կարծիքը եղել է այն, որ մեղավոր են ներկայիս իշխանությունները, ում օրոք եղել է պատերազմը: Մինչև այժմ ես այդ կարծիքին եմ, որ, այո՛, դուք մեղավոր եք իմ որդու չլինելու համար: Ոչինչ չի փոխվել իմ կարծիքով, որովհետև բոլոր փաստերը, պատմությունները, դավաճանական պատմությունները, որոնք մենք այս տարիների ընթացքում պրպտել ենք, պատմել ենք, գիտենք, ոչ մի ընթացք չի տրվել դրանց:

Բոլոր պաշտոնյաները, բարձրաստիճան պաշտոնյաները, զինվորականները, ովքեր թողել են զորքին ու փախել, նրանք այժմ աշխատում են և որևէ պատասխանատվության չեն ենթարկվել: Իհարկե, ամենամեծ պատասխանատուն պետք է լիներ իրեն գերագույն հռչակածը: Եթե նա այօր իշխանության ղեկին է, բնականաբար, ոչինչ էլ չի բացահայտվի, մենք բոլորս էլ դա գիտենք, գիտակցում ենք»,- իր խոսքում ասաց տիկին Գալեյանը։

Արուս Հարությունյանը հիշեցրեց Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությունը պատերազմի օրերին։

«Ներողություն, ցինիկաբար հայտարարում է, որ չկասկածեք իր գերագույն գլխավոր հրամանատարի կարողությունների վրա… Ասենք՝ բազմիցս ակցիաներ ենք արել, բազմիցս բողոքի դիմումներ ենք տարել դատախազություն, բոլոր-բոլոր ատյաններ, ու անպատասխան… Էլ ո՞նց պետք է ինքը ինքնախոստովանական ցուցմունք տար, որ դուք դա հիմք ընդունեիք:

«Պարտություն» բառն իմ մոտ մի տեսակ վրդովմունք է առաջացնում, ես ձեզ ասեմ, որովհետև պատմությունը ցույց է տվել, որ հայ ազգն իր ճակատագրի, իր հողի, իր պատվի համար կռվող է։ Պարտությունը ձևավորել է օրվա իշխանությունը։ Մեր տղաները կռվող տղաներ են եղել, մեր տղաները պատվի տղաներ են եղել. եթե նրանք պատվի տղաներ չլինեին, այնտեղ չէին լինի:

Իսկ ինչ մնում է նրան, որ եթե ուրիշ ղեկավար լիներ, միանշանակ ուրիշ ղեկավար լինելու դեպքում ելքը կլիներ… Կհամագործակցեին ուժեղ պետությունների հետ՝ ոնց Թուրքիան արեց, ոնց Ալիևն արեց: Համագործակցեցին ուժեղ պետությունների հետ»,- շեշտեց նա:

Ինչ վերաբերում խաղաղությանը, որի մասին խոսում է գործող իշխանությունը, Աստղ Գալեյան այն բնորոշում է որպես կեղծ խաղաղություն։

«Եթե մեր տղաները նահատակված լինեին ու պահպանվեր այն հայրենիքը, որի համար իրենք նահատակվեցին, ինչ-որ տեղ գիտակցությունս ինձ թույլ կտար ասելու՝ այո՛: Բայց քանի որ իրենց զոհվելուց հետո, առանց մի վայրկյան մտածելու, մեկ ստորագրությամբ Արցախը ճանաչեց Ադրբեջանի մաս, ես, ցավոք սրտի, չեմ կարող ասել, որ խաղաղություն է, որովհետև իրականում խաղաղություն չէ:

Այսպիսի չակերտավոր խաղաղության պայմաններում էլ բոլորս ականատես ենք լինում բանակում կատարվող այն իրադարձություններին, այն մահերին, որոնց արդեն թիվ չկա: Ո՞նց է պատահում, որ խաղաղ պայմաններում՝ իրենց ասած խաղաղ պայմաններում, բանակում նմանատիպ դեպքեր են լինում: Ամեն ինչ բարձիթողի վիճակի մեջ է. բանակում սպան իր տեղում չէ, զինվորն իր տեղում չէ, դրա համար էլ լինում են այսպիսի դեպքեր: Մենք բանակից հանեցինք մեր գնդերեցներին, այսինքն՝ իշխանությունը դա արեց: Երևի դա՞ էլ էր նպաստում, որ «խոսելով, ինչ-որ հոգեբանական ծանր իրավիճակներից տղաներին հանելով»…

Դե, տղաներ են, հնարավոր չէ. ամենքը տարբեր ընտանիքներից եկած, տարբեր դաստիարակություն ստացած մարդիկ են, ես գտնում եմ, որ խնդիր կլինի: Այդ մարդիկ նպաստեի՞ն, որ խաղաղություն լիներ, համերաշխություն լիներ գոնե, բայց չկա»,- հավելեց Աստղ Գալեյանը։

Շարունակելով, Արուս Հարությունյանն ասաց.

«Այսօր մենք «Եռաբլուրի» բնակիչ ենք, մեր շուրջ կատարվողն ենք տեսնում, տեսնում ենք ու ասում ենք այն, ինչը տեսնում ենք:

5000-ից ավելի ընտանիքների ճակատագրեր խեղվեցին՝ թե՛ անհետ կորածներ, թե՛ հաշմանդամներ, ու բոլորը տարբեր մարդիկ են: Երբ մեկ-մեկ մեզ հարցնում են՝ ինչո՞ւ մյուս ծնողները ձեր նման դուրս չեն գալիս փողոց… Նրանց ճակատագրերն էլ են այդ ձև խեղվել, նրանք ասում են՝ «դե թող խաղաղություն լինի, մենք ձեր նման չենք կարող դուրս գալ  փողոց»: Չէ՛, մենք բողոքում ենք, մենք գոռում ենք, մենք հաշտ չենք այս կեղծ խաղաղության հետ:

Իսկ ծնողներ էլ կան, որոնց վարչապետ կոչվածն իր գրքում անդրադարձել է: Ես կխնդրեմ այդ ծնողներին, որ այդ գիրքը լավ կարդան ու հասկանան՝ ինչ է գրել իրենց մասին, թե ինչ է ծրագրել վարչապետ կոչվածն իրենց սրտի:

Մեր պահանջով պետք է չլիներ միայն իր հեռանալը. ինքը, եթե մարդկության մի փոքր նշույլ ունենար, ձախողված, պարտված իշխանությունն ինքնակամ պետք է հեռանար: Բայց քանի որ երեսները պադոշ են արել, կպել են աթոռից, մենք պահանջելու ենք մինչև կյանքի վերջ, որ պարտված իշխանությունը պետք է հեռանա, պետությունը ձախողման տանող իշխանությունը պետք է հեռանա օր առաջ: Պայքարել ենք, պայքարել ենք ու պետք է ենթարկվի պատասխանատվության»:

Աստղ Գալեյանի բնորոշմամբ էլ՝ ամեն կատարվող իրադարձության մեղավորը տվյալ պահին իշխանության գտնվողն է, և ծնողների պահանջն արդարացի է:

«Մենք ոչ պաշտոնի կռիվ ենք անում, ոչ գումարի կռիվ, ոչ մի բանի, ուղղակի պահանջում ենք արդարացի հետաքննություն: Միևնույն ժամանակ հասկանում եմ, որ այս իշխանության օրոք արդարացի հետաքննությունը բացառվում է:

Իմ պայքարը զուտ իշխանափոխությունն է, որ հետո բացահայտվի այն, ինչ տեղի է ունեցել մինչև 44-օրյա պատերազմը, 44-օրյա պատերազմից հետո մինչև մեր օրերը: Ինչե՞ր են տեղի ունեցել, ի՞նչ գաղտնի պայմանավորվածություններ են եղել, ու դրանք չի բացառվում»:

Արուս Հարությունյանը և Աստղ Գալեյանը, բացի Նիկոլ Փաշինյանից, հարցեր ունեն նաև Պաշտպանության նախկին նախարարին և ԳՇ նախկին պետին։ Արուս Հարությունյանն այդ պաշտոնյաներին ուղղված հնչեցրեց հետևյալ հարցերը.

«Եթե Ադրբեջանը պատրաստվում էր լայնածավալ պատերազմի, որտե՞ղ էր ձեր հետախուզությունը, որտե՞ղ էիք դուք, ինչո՞ւ հանրությունը նախազգուշացված չէր»։

Շարունակելով տիկին Արուսի մտքերը՝ Աստղ Գալեյանը նշեց.

«Ես ռազմագետ չեմ, բայց հասկանում եմ, որ այդպիսի ժամանակ անպայման պետք է փոխվեին տեղակայման վայրերը, որպեսզի այն, ինչ իրենք հետախուզել էին, սխալ դուրս գա այդ պահին:

Այսինքն՝ դուք ուզել եք, այնպես եք արել, որ մեր քնած զինվորները չարթնանան: Սեպտեմբերի 27-ի լուսաբացին շատ զինվորներ չարթնացան, այդպես էլ քնած մնացին, որովհետև խփեցին հենց զորամասերին, խփեցին ճաշարաններին, խփեցին ՀՕՊ կայաններին։ Դիտավորյալ պարտության են տարել մեր զինվորներին, որպեսզի հետո ասեն՝ «պարտվեցինք, չէին կռվում» (ոնց որ ասում են՝ 11.000 փախած կա, եթե չեմ սխալվում): Այս ամեն ինչը՝ մեղադրականները, նախօրոք պլանավորված էին: Բազմաթիվ կադրեր կան, որոնցում խոսվում է այն մասին, թե ոնց են Շուշի բարձրացել, ոնց են քայլելով թուրքերը մտել Շուշիի ամրոց…»:

Նրանց խոսքով՝ նահատակված տղաները չեն կանխատեսել, որ նման ելք կունենա պատերազմը:

«Այսինքն՝ իրենք չիմացան, որ սենց եղավ… Ես մեկ-մեկ ասում եմ՝ երանի՜ իրենց, որ չտեսան։ Իմ կարծիքով՝ իրենցից յուրաքանչյուրը մտածել է, որ հաղթելու է մեր բանակը։

Չգիտեմ, տղաներն ամեն կերպ պատրաստ են եղել ամեն ինչի: 6 տարվա ընթացքում շփվում ենք, խոսում իրար հետ, ու այս տղաներից ամեն մեկն առասպել է: Ու ո՞նց կարելի է անտեսել այս կատարվածը, ո՞նց կարելի է գնալ նստել, հանգիստ ապրել, ես ուղղակի ապշած եմ:

2020 թվականից հետո իմ ազգն իմ համար բացահայտում էր՝ բացահայտում, որ կարող է այս կարգի անտարբերության մատնել իր հայրենիքը, իր երկրի հետ կատարվածը, ու այս կարգի մոլագարությամբ պաշտել ինչ-որ իշխանության: Իշխանությունները եկող-գնացող են, այս իշխանությանը քիչ է մնացել գնալու, որովհետև երեկվա բազմության հոսքը Եռաբլուր ցույց տվեց, որ դու մերժված ես, դու պարտված ես, դու ձայներ գողացած իշխանություն ես»,- ասաց Արուս Հարությունյանը։

Պատերազմի օրերին տղաների հետ քիչ են խոսել, բայց ամեն խոսելուց զգացել են՝ նրանց ոգին տեղն է։

«Նրանց մարտական ոգին միշտ տեղն է եղել։ Երբ որ խոսացել ենք, ամեն ինչ նորմալ է (հենց այսօր ինձ հիշողություն բերեց նկար, որտեղ իմ ամուսինը այդ օրը գնում է ռազմաճակատ, ու ես գրել էի՝ «անփորձանք վերադարձ երկուսիդ էլ»)։ Էդպես խոսացել ենք։

Պատերազմի օրերին շատ քիչ էինք խոսում՝ էդպես մի 30 վայրկյան կամ ամենաշատը 1 րոպե, գիտակցելով, որ հեռախոսով տեղորոշում կարող են որոշել։ Էդպես՝ ողջ և առողջ, միայն ուզում էինք ձայնը լսեինք, որ ողջ և առողջ է։ Հենց առաջին օրը, որ խոսեցինք, ասեց՝ «մեր դիրքերը էլ չկան, հետո հետ ենք վերցրել, հետո նորից են վերցրել»։ Սեպտեմբերի 30-ին, երբ որ խոսեցինք, ասեց՝ «մեր հրամանատարը զոհվել է»․․․ մի խոսքով, էսպես խոսել ենք, բայց երբեք չի ընկճվել։

Հետո են տղաները էլի պատմում, որ շատերին, էսպես ասած, «դուխ» է տվել՝ «ով վախենում է, թող ականջակալներ դնի, երաժշտություն լսի, ես ամեն ինչ կանեմ ձեր փոխարեն, տղե՛րք, մի՛ ընկճվեք, հեսա պապաս էլ է գալու» (ինքը անընդհատ սպասում էր, որ պապան պետք է գա, չգիտեմ, երևի ավելի թիկունքը ամուր է, չգիտեմ, գիտակցորեն էդ բացատրել)։ Մի խոսքով, չգիտեմ, իրանց ոգին միշտ բարձր է եղել»,-պատմեց Աստղ Գալեյանը։

Խոսելով վերջին շրջանում Երևանի տարբեր հատվածներից հերոս տղաների նկարները ջնջելուն և դպրոցներից «Փառքի աննկյունները» հեռացնելու մասին, մեր զրուցակիցներն ասացին՝ սկզբնական շրջանում, երբ այս խոսակցությունները շրջանառվում էին, փորձել են գնալ դպրոցներ ու անձամբ իմանալ, թե ինչ է տեղի ունենում։ Շատ դպրոցներում նրանց թույլ չեն տվել մտնել դպրոց։

««Չի թույլատրվում ձեզ մուտքը գործել դպրոց»։ Բայց բացատրությունը ինչո՞ւ՝ էդպես էլ չիմացանք։ Դե արդեն հասկանալի էր, որ հրաման կար։ Էդ մի պահը տենց մի քիչ հանդարտվեցին, հիմա նորից էլի տրամադրություն են ուզում ստուգեն, թե ի՞նչ արձագանք կունենա էս ամենը հանրությունը։

Նպատակը 1 է՝ ջնջել հայի պատմությունը։ Ջնջել, ուղղակի ջնջել տեսողական հիշողությունից։ Դե, երեխաները անընդհատ տեսնում են, չէ՞։ Իմ 4-տարեկան տղան հարցեր է տալիս արդեն՝ «ո՞ւր է իմ եղբայրը, ինչո՞ւ ես այս նկարների մեջ չկամ»․․․ Ու ես պատմելու եմ, չէ՞ էդ պատմությունը։ Ես ինքս ձեռք եմ բերել պատմության բոլոր գրքերը մինչև այս իշխանության տարիները, ու ես էդ պատմությունը կարդալու ես իմ երեխայի համար։ Հիմա դպրոցում, չգիտեմ, ի՞նչ կսովորեցնեն, բայց ես տանը իրական պատմությունն եմ սովորեցնելու։

Հիմա իրենք գնում են հային թրքացնելու ճանապարհով։ Այսինքն՝ հայի մեջ մտցնում են էսպիսի մի, չգիտեմ՝ «որտեղ հաց, էնտեղ կաց», կամ «լավ սովորի, որ լավ ապրես»։ Այսինքն՝ պատմությունը այլևս պետք չէ մեզ, եկեղեցու պատմությունը պետք չէ, հայոց պատմությունը դարձավ «Հայաստանի պատմություն» (այսինքն՝ էնտեղից հանվեց Արցախը և այլն)։ Եթե հիշում ենք՝ 2023 թ.-ին, երբ որ սեպտեմբերին գնացին դպրոցականները, 7-րդ դասարանի պատմության գիրքը չկար․ Արցախը հանձնելուց հետո անմիջապես գրքերը բաժանվեցին դպրոցներին առանց Արցախի։ Նպատակը մեկն է՝ ջնջել հայոց պատմությունը, հայի հիշողությունը»,-ասաց Աստղ Գալեյանը։

Մանրամասները՝ 168.am-ի տեսանյութում

—

Նյու Դելին հանդես է գալիս ՄԱԿ-ի բարեփոխման օգտին՝ ի շահ Գլոբալ Հարավի

Հնդկական Bharat Electronics Limited (BEL) պետական ընկերությունը պայմանագիր է կնքել իսրայելական Elbit Systems պաշտպանական կոնցեռնի հետ՝ DIRCM ինքնաթիռների պաշտպանության առաջադեմ համակարգերի բաղադրիչների արտադրության և մատակարարման համար, որոնք պաշտպանում են ինքնաթիռները «երկիր-օդ» հրթիռներից։

Համաձայնագրի հիմնական մանրամասներն ուշագրավ են։ Փաստաթուղթը նախատեսում է DIRCM (Directional Infrared Countermeasures) համակարգերի համար առանձին հանգույցների և բաղադրիչների թողարկում։ IR ճառագայթման ուղղորդված հակազդման այս համալիրները նախատեսված են ավիացիան «երկիր-օդ» դասի հրթիռներից պաշտպանելու համար։ Համագործակցության ձևաչափն ու պայմաններն այնպիսին են, որ Հնդկաստանում կհավաքվեն ոչ թե պատրաստի համալիրներ, այլ առանձին բաղադրիչ տարրեր։ Հետագայում դրանք կփոխանցվեն Elbit Systems-ին՝ վերջնական հակահրթիռային համակարգերին ինտեգրվելու համար։

Այս պայմանագիրը մտել է իսրայելական կոնցեռնի համաձայնագրերի խոշոր փաթեթի մեջ։ 2026 թվականի սեպտեմբերին Elbit Systems-ը հայտարարեց մոտ 270 միլիոն դոլար ընդհանուր արժողությամբ պայմանագրերի ստորագրման մասին։ Ըստ ամենայնի, այս գործընկերությունն ընդհանուր առմամբ տեղավորվում է Հնդկաստանի երկարաժամկետ ռազմավարության մեջ՝ իր տարածքում ռազմական տեխնոլոգիաների արտադրությունը տեղայնացնելու համար։

Այլ բան է, թե ինչն է դրդել կամ դրդում Հնդկաստանին համագործակցել այնպիսի խաղացողի հետ, ինչպիսին Իսրայելն է հենց հիմա՝ Իրանի հետ պատերազմի խորապատկերին։ Ի վերջո, Մերձավոր Արևելքում հրեական պետությունն ավելի շուտ խարխլված հեղինակություն ունի։ Հարևանների համար անկանխատեսելի խաղացողի համբավ, որը կանխատեսելի է միայն մեկ հարցում։ Մինչդեռ մինչև վերջերս Իսլամական Հանրապետությունը նույնպես Նյու Դելիի առանցքային ռազմավարական գործընկերների թվում էր։

Ի դեպ, Հնդկաստանն ու Իսրայելն իսկապես վաղեմի գործընկերներ են, որոնք սերտ համագործակցություն են զարգացնում պաշտպանության, բարձր տեխնոլոգիաների, գյուղատնտեսության և տարածաշրջանային տրանսպորտային միջանցքների ոլորտներում՝ հարաբերությունների մակարդակը բարձրացնելով «հատուկ ռազմավարական գործընկերության»։ Իսրայելը Հնդկաստանի համար սպառազինության հիմնական մատակարարների թվում է (մատակարարվում են Heron և Searcher ԱԹՍ-ներ, ռադարներ, «երկիր-օդ» հրթիռներ, Negev գնդացիրներ)։ Քննարկվում են համատեղ նախագծերը և տեխնոլոգիաների հնարավոր փոխանցումը հակաօդային և հակահրթիռային պաշտպանության (ՀՀՊ/ՀՕՊ) համակարգերի, այդ թվում՝ լազերային որսման համակարգերի ոլորտում։ Երկու երկրների պաշտպանական ձեռնարկությունների միջև կնքվել են արդյունաբերական խորը համագործակցության հուշագրեր։

Գյուղատնտեսության և նորարարության ոլորտում 2026 թվականի փետրվարին Երուսաղեմում երկու երկրների ղեկավարները 16 նոր փոխըմբռնման հուշագրեր են ստորագրել։ Ավելին, Հնդկաստանում ստեղծվում է ագրոտեխնոլոգիաների հատուկ հետազոտական և նորարարական կենտրոն, որն ուղղված է կաթիլային ոռոգման, ջերմոցային մշակաբույսերի ներդրմանը և վնասատուների դեմ պայքարին։ Ավելի վաղ՝ 2025 թվականի սեպտեմբերին, երկու երկրների կառավարությունները ներդրումային համաձայնագիր են ստորագրել, որը կոչված է պաշտպանելու և խթանելու փոխադարձ ներդրումները։ Նույն թվականի նոյեմբերին Իսրայելը և Հնդկաստանը համաձայնեցրին տեխնիկական առաջադրանքը՝ ազատ առևտրի համապարփակ համաձայնագրի շուրջ բանակցություններ սկսելու համար։

Քննարկումը շարունակվել է 2026 թվականին, իսկ վարչապետ Նարենդրա Մոդին, ելույթ ունենալով Քնեսեթում, հրապարակավ կոչ է արել որքան հնարավոր է շուտ ավարտել այդ գործընթացը։ 2026 թվականի հունվարին Հնդկաստանի պետական բանկը գործնական քայլեր է ձեռնարկել Իսրայելի հետ հնդկական ռուփիով առևտրային հաշվարկների ուղղությամբ։ Այս քայլը դեռևս սահմանափակ նշանակություն ունի, սակայն նշանակում է դոլարից երկկողմ առևտրի կախվածությունը նվազեցնելու ձգտում։ Արդյունաբերական հետազոտությունների, զարգացման և նորարարության հնդկական-իսրայելական նորացված հիմնադրամը (I4F) շարունակում է ֆինանսավորել համատեղ տեխնոլոգիական նախագծերը։

Տեսանելի է, որ Արևմտյան Երուսաղեմի և Նյու Դելիի համագործակցության մասշտաբներն այնքան լայն են և մակրոտարածաշրջանային առումով նկատելի, որ կարելի է խոսել համատեղ տնտեսական միջանցքների նախագծերի իրականացման մասին։ Երկրները խթանում են համատեղ լոգիստիկ և ենթակառուցվածքային նախագծերը Հնդկաստան-Մերձավոր Արևելք-Եվրամիություն (IMEC) տնտեսական միջանցքի շրջանակներում։ Ակտիվորեն ներգրավված է I2U2 (Հնդկաստան-Իսրայել-ԱՄԷ-ԱՄՆ) միջազգային համագործակցության ձևաչափը, որն ուղղված է Մերձավոր Արևելքում տնտեսական և տեխնոլոգիական նախագծերին։ Վերջինս իսլամական (արաբական և թյուրքական) աշխարհում ընկալվում է որպես իսկական մարտահրավեր և սպառնալիք ազգային շահերին։ Հավանաբար սա վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուի («կատաղած Բիբի»)՝ Հնդկաստանի, Հորդանանի, ԱՄԷ-ի և հրեական պետությանը հավատարիմ այլ խաղացողների մասնակցությամբ «Դաշինքների Օկտագոն» ձևավորելու կոչերի հետ մեկտեղ, փարատում է հակաիսրայելական կուրսի ճշմարտացիության վերաբերյալ վերջին կասկածները։

Այնուամենայնիվ, թվում է, որ այս անգամ հնդկական քաղաքականության իսրայելական վեկտորը (և հակառակը) միայն սառցաբեկորի գագաթն է կամ շատ ավելի մեծ սյուժեի մի փոքր մասը։ Եվ դա ակնհայտորեն սերտորեն կապված է ասիական մակրոտարածաշրջանը տրանսպորտային և լոգիստիկ առումով վերափոխելու, և, հետևաբար, տնտեսապես կապված տարածքի փորձերի հետ։ Իր տեսակով դա միանգամայն տրամաբանական է, քանի որ աշխարհաքաղաքական անկայունությունը բացասաբար է ազդում երկկողմ հարաբերությունների վրա։ Պատահական չէ, որ 2026 թվականի սեպտեմբերի առաջին տասնօրյակում Ադրբեջանում Իսրայելի դեսպան Ռոնեն Կրաուսը հայտարարել է, որ իր երկիրը բավականին շահագրգռված է Միջին միջանցքի (Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղի) նախագծի իրականացման Բաքվի փորձի ուսումնասիրությամբ։ Դիվանագետի խոսքով՝ Կասպից ծովով անցնող մուլտիմոդալ ճանապարհը հետաքրքրություն է ներկայացնում ոչ միայն բիզնեսի, այլև գիտելիքների և փորձի տեսանկյունից։ Կրաուսի խոսքով՝ Իսրայելն աշխատում է սեփական IMEC տրանսպորտային միջանցքի ստեղծման ուղղությամբ, որը պետք է Հնդկաստանն Իսրայելի միջոցով կապի Եվրոպայի հետ։

Այսպիսով, Իսրայելն ու Հնդկաստանը փորձում են համատեղել, ընդհանուր առմամբ, կարծես թե անհամատեղելին։ Չէ՞ որ Ադրբեջանի համար Հնդկաստանն իրենց պակիստանյան և թուրքական դաշնակիցների մրցակիցն ու նույնիսկ թշնամին է։ Այնուամենայնիվ, հեռատես Արևմտյան Երուսաղեմի համար, ապագա դասավորությունների տեսանկյունից, հավասարապես ընդունելի է միաժամանակ փոխգործակցել՝ ինչպես Բաքվի, այնպես էլ՝ Նյու Դելիի հետ։ Չնայած Թուրքիայի հետ ամուր ռազմաքաղաքական կապերին՝ Ադրբեջանը հավակնում է ինքնուրույն դերի, այդ թվում՝ Թյուրքական պետությունների կազմակերպության շրջանակներում։ Չափազանց կամակոր է, թուրքական կարծիքով,  Իլհամ Ալիևը, ով հետևում է բազմավեկտոր արտաքին քաղաքական կուրսին և ակնհայտորեն պատրաստ չէ համաձայնել «փոքր եղբոր» դերին։

Թերևս, Նյու Դելիում կարծում են, թե Իսրայելն օգտագործում են որպես մի տեսակ հենակետային հարթակ սեփական գլոբալ մտահղացումների իրականացման համար, որոնք համահունչ են բազմաբևեռ աշխարհի կառուցման ռուսական կուրսին։

Վերջերս ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նիստի ժամանակ հնդկական դիվանագիտության ղեկավար Սուբրամանիամ Ջայշանկարը հայտարարել է, որ Գլոբալ Հարավը պետք է մասնակցի իր ապագային անմիջականորեն առնչվող որոշումների ընդունմանը, դրա համար անհրաժեշտ է ՄԱԿ-ի բարեփոխումը և ամբողջ բազմակողմանիությունը։

Ջայշանկարը նշել է, որ այժմ Գլոբալ Հարավի երկրների համերաշխությունն առավել կարևոր է, քան երբևէ, քանի որ նրանք գտնվում են համաշխարհային ճգնաժամի առաջին շարքում, սակայն մնում են վերջինը որոշումների ընդունման գործընթացում։ Գլոբալ Հարավի երկրները կարող են օգտագործել գոյություն ունեցող հարթակները՝ իրենց խնդիրները քննարկելու և իրենց շահերը պաշտպանելու համար։ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 81-րդ նստաշրջանի բարձր մակարդակի շաբաթվա շրջանակներում կայացել է Ռուսաստանի և Հնդկաստանի արտգործնախարարների հանդիպումը։ Սերգեյ Լավրովն ու Սուբրամանիամ Ջայշանկարն անդրադարձել են երկկողմ համագործակցության առանցքային հարցերին, առաջիկա երկկողմ շփումների ժամանակացույցին, ինչպես նաև տարածաշրջանային և գլոբալ օրակարգի արդիական թեմաներին, այդ թվում՝ ուկրաինական ճգնաժամին և Մերձավոր Արևելքում տիրող իրավիճակին։ Բացի այդ, կողմերը մտադրություն են հայտնել շարունակել աշխատանքը հատկապես արտոնյալ ռազմավարական գործընկերության ամրապնդման ուղղությամբ և պահպանել սերտ փոխգործակցությունը ՄԱԿ-ում, «Քսանյակի խմբի», BRICS միջպետական միավորման գծով և այլ միջազգային հարթակներում։

Միևնույն ժամանակ, Հնդկաստանն իր ուշադրությունից դուրս չի թողնում նաև Անդրկովկասը։ Օրերս հայտնի դարձավ, որ Հնդկաստանը հայկական հաշվարկներին սովորեցրել է աշխատել Հայաստանի կողմից գնված հնդկական Akash-1S զենիթահրթիռային համալիրների հետ, հաղորդում է Indian Defence Times-ը։ «Սա նաև ընդգծում է Հնդկաստանի և Հայաստանի միջև աճող պաշտպանական համագործակցությունը, ինչպես նաև աշխարհում հնդկական ռազմական տեխնոլոգիաների ներկայության ընդլայնումը»,- նշում է պարբերականը։ Akash-1S-ը 1983-ին մշակված հակաօդային պաշտպանության համակարգի համեմատաբար նոր արդիականացում է, այն կարող է օդային թիրախներ խոցել 4-35 կմ շառավղով։ Բնութագրերը մոտ են զարգացման նույն տարվա խորհրդային «Կուբ» հակաօդային պաշտպանության համակարգին։

Այլ կերպ ասած, պետք է դիտարկել Հնդկաստանի և Իսրայելի քաղաքականությունն ավելի լայն մակրոտարածաշրջանային համատեքստում և հապճեպ դատողություններ ու եզրակացություններ չանել։

 Յուրի Մավաշև

fondsk.ru

Թարգմանությունը՝ Ժաննա Ավետիսյանի

—